Skąd się bierze dług publiczny?
Przyglądając się temu jak skonstruowane są światowe gospodarki oraz świat finansów ku naszemu zaskoczeniu szybko odkryjemy, że nie tylko osoby prywatne i przedsiębiorstwa zaciągają długi, ale dotyczy to również państw na całym świecie. Ciekawe jest to, że istnieje niewiele krajów, które nie posiadają długu publicznego. Co to jest dług publiczny i skąd się bierze?
Postaram się dziś odpowiedzieć Państwu na te pytania, a także przybliżyć całe zagadnienie. Dług publiczny to zadłużenie w sektorze finansów publicznych tworzone przez obce środki, po które dane państwo musi sięgnąć, aby sfinansować deficyt budżetowy (czyli brak określonej kwoty gotówki przeznaczonej na konkretne cele). Dług publiczny powstaje w chwili, gdy wydatki publiczne przekraczają sumę dochodów publicznych.
Przyczyny powstawania długu publicznego
Do najczęstszych przyczyn powstawania długu publicznego zaliczamy długo utrzymujący się deficyt budżetowy, okres obfity w duże wydatki publiczne, wejście osób sprawujących władzę w państwie w pułapkę zatrudnienia lub świadome utrzymywanie deficytu budżetowego, aby osiągnąć założone cele polityczne. Dług publiczny rośnie w znacznym stopniu również w przypadkach, gdy rządzący za wszelką cenę starają się utrzymać na tym samym poziomie dochody i wydatki publiczne nie biorąc pod uwagę panujących warunków gospodarczych.
Warto zaznaczyć, że każda z przyczyn powstawania długu publicznego jest o charakterze subiektywnym, a co za tym idzie wynika z konsekwencji przyjęcia przez rząd określonej koncepcji polityki gospodarczej oraz społecznej. W przypadku naszego kraju, w Polsce dług publiczny w głównej mierze wynika z długookresowego deficytu budżetowego, który jest pokrywany przy pomocy obcych środków finansowych.
Rodzaje długu publicznego
Jesteśmy w stanie wyróżnić poszczególne rodzaje długu publicznego w zależności od tego kogo dług publiczny dotyczy. Dług globalny to dług publiczny całego sektora finansów publicznych, wyszczególniamy również dług Skarbu Państwa, dług jednostki samorządu terytorialnego, a także innych jednostek sektora finansów publicznych. Dług publiczny można klasyfikować również według źródła finansowania. Dług krajowy, czyli tak zwany wewnętrzny, to pożyczki wewnętrzne, zaciągane u instytucji, która sprawuje zwierzchnictwo nad podmiotem zaciągającym pożyczkę.
Istnieje również zagraniczny dług publiczny, na który składają się np. pożyczki międzypaństwowe, gdzie jako pożyczkodawca i pożyczkobiorca występują rządy państw oraz pożyczki międzynarodowe, gdzie jako podmioty występują np. instytucje bankowe. Dług publiczny dzielimy także na krótkoterminowy – płynny – zaciągany w celu zrównoważenia budżetu, a także dług długoterminowy – fundowany – zaciągany, aby sfinansować wydatki majątkowe. Dług publiczny może być rzeczywisty, w przypadku wymagalnych zobowiązań bilansowych, lub potencjalny, czyli wynikający z udzielonych poręczeń oraz gwarancji przez władze publiczne.
System zarządzania długiem publicznym
Jak można się domyślać, dług publiczny ma duży wpływ zarówno na ekonomię jak i politykę danego państwa, dlatego konieczne jest, aby istniał system zarządzania długiem publicznym. System ten powinien zapewnić zaspokojenie zapotrzebowania na środki finansowe niepochodzące z dochodów publicznych, a także sfinansowanie deficytu, a także dopilnować rządowego wsparcia polityki monetarnej poprzez np. umocnienie państwowych rezerw walutowych. Dobrze opracowany i funkcjonujący system zarządzania długiem publicznym zapewnia również stały dostęp władz do rynków finansowych, a także efektywnie zarządza emisją papierów wartościowych.
Równie istotnym aspektem w przypadku długu publicznego jest odpowiednia minimalizacja kosztów pozyskiwania oraz obsługi długu, a także promowanie oszczędności. W Polsce na mocy ustawy o finansach publicznych zarządzanie państwowym długiem publicznym zostało powierzone Ministrowi Finansów, który jest zobowiązany do opracowania trzyletniej strategii zarządzania oraz oddziaływania na publiczne zobowiązanie. Wspomniana strategia powinna zawierać takie zagadnienia jak analiza na jakim poziomie znajduje się państwowy dług publiczny, prognoza ile wyniosą koszty obsługi długu Skarbu Państwa, a także prognozy oraz plan wpływu na kształtowaniestruktury zadłużenia.
Czy kraj może zbankrutować?
Na co dzień poprzez bankructwo państwa rozumiemy moment, w którym dany kraj nie jest w stanie terminowo spłacać swojego zadłużenia. Odwrotnie do sytuacji, gdy bankrutuje przedsiębiorstwo, bankructwo państwa nie oznacza, że zostanie ono zlikwidowane. Każdy rząd dysponuje prawem nakładania podatku, co za tym idzie, jest w stanie, przynajmniej teoretycznie, wywiązać się z zaciągniętych zobowiązań.
Zazwyczaj w takiej sytuacji wymaga to rozłożenia długu na dłuższy okres niż ten w założeniach początkowych. W przypadku państw bardziej odpowiednim terminem niż bankructwo jest tymczasowa niewypłacalność oraz utrata płynności finansowej. Kluczową kwestią w tym przypadku jest to kto jest pożyczkodawcą lub kredytodawcą państwa, aczkolwiek poza wszelką wątpliwością jest to, że dług publiczny nie jest dobrym zjawiskiem i powinno się dążyć do ograniczania go za wszelką cenę.
